Een spectaculaire uitslag, zeker ten opzichte van de EP verkiezingen uit 2004: verlies voor de grote regeringspartijen CDA en (vooral) PvdA, goede resultaten voor D66 en GroenLinks en een nieuwe partij die uit het niets vier zetels scoort.

 

Helemaal onverwacht is deze uitslag natuurlijk niet, want voor een belangrijk deel tekenen zich de krachtsverhoudingen in het nationale politieke landschap af. Sommige partijen doen het echter Europees duidelijk beter of slechter dan we op grond daarvan hadden mogen verwachten. Die verschillen worden veroorzaakt door verschillen in opkomst, door de loyaliteit van de opgekomen kiezers (de mate waarin de partijvoorkeur bij de Tweede-Kamerverkiezingen in dezelfde partijvoorkeur voor Europa wordt vertaald) en de wervende kracht van partijen op andere kiezers. De komende dagen zullen we op basis van het door ons in opdracht van de ANP en NOS uitgevoerde verkiezingsonderzoek een nadere analyse maken.

 

Bij het CDA is de redelijk opgekomen aanhang vrij loyaal is geweest. 68,5 van de kiezers stemde ook CDA bij de Tweede Kamerverkiezingen. Bij de PvdA is de opkomst vergelijkbaar met het CDA, maar is er een relatief lage loyaliteit. Een flink deel van de kiezers die in 2006 een voorkeur had voor de PvdA, is uitgeweken naar partijen met een uitgesproken Europees profiel, zo is 16,5% uitgeweken naar D66 en 9,0% naar GroenLinks.

 

De sterke score van D66 is het resultaat van een meer dan gemiddelde opkomst. Daarnaast is de loyaliteit hoog, mede doordat de partij bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 gedecimeerd was. Verder blijkt de partij populair is onder mensen die tijdens de Tweede Kamerverkiezingen nog een voorkeur hadden voor de PvdA, de SP, GroenLinks en de VVD.

 

GroenLinks doet het eigenlijk op alle fronten beter dan gemiddeld: goede opkomst, hoge loyaliteit en een wervende kracht op kiezers van andere partijen, met name van de PvdA. Die effecten leiden er tezamen toe dat GroenLinks het Europees circa 1,5 keer zo goed doet als bij de Tweede-Kamerverkiezingen van 2006.

 

De SP-kiezers lijken te zweven: slechts 36,5 procent van degenen die donderdag opkwamen en ook in 2006 op deze partij stemde, deed dat nu weer. Een groot deel (21,8%) van hen stemde dit keer PVV, 12,6 % D66 en 10,7% GroenLinks

 

Geert Wilders heeft zijn positie in de landelijke peilingen krachtig doorvertaald naar Europa. De opkomst viel niet tegen en is maar net iets lager dan de opkomst bij bijvoorbeeld PvdA en CDA. Regelmatig is de vraag gesteld: waar komen al die ‘nieuwe kiezers’ van de PVV toch vandaan? Uit deze analyse blijkt dat de mensen die Europees PVV hebben gestemd, voor de Tweede Kamer in 2006 SP of VVD stemden. Ook relatief veel mensen die toen niet hebben gestemd, hebben zich door de PVV laten mobiliseren. GroenLinks en D66 zijn de enige partijen die geen aanhang aan de PVV hebben verloren. De PVV wist zelfs 10% van de gewoonlijk uiterst trouwe SGP-aanhang te bekoren.

 

De opiniepeilers zaten er goed bij. Zowel TNS NIPO als Synovate publiceerden slotpeilingen die er in totaal vier zetels naast zaten, alhoewel er van de door TNS NIPO voorspelde nek-aan-nek race tussen PvdA en CDA geen sprake was. Een slotpeiling is een peiling die gehouden wordt voorafgaand aan de verkiezingsdag.

 

 

Zowel TNS NIPO als Synovate verwachtten een opkomst van rond de 40%, maar dat blijkt uiteindelijk toch minder te zijn. Na 92% van de getelde stemmen is de vanmorgen gepubliceerde opkomst nu 36,5%.

 

Dat ook wij in onze goede exitpoll in opdracht van ANP en NOS (een zetel verschil voor slechts twee partijen) de opkomst hebben overschat, is reden voor nadere analyse. Een exitpoll is een onderzoek dat gehouden wordt op de verkiezingsdag zelf. Kiezers die net gestemd hebben bij een stembureau, worden gevraagd om nogmaals te stemmen.

 

De prognosemodellen die tot nu toe uitstekend werkten om bij exitpolls de opkomst te bepalen, werkten dit keer niet goed. Gedurende de dag lag de opkomst steeds iets voor op de vorige EP verkiezingen, maar uiteindelijk kwamen we toch lager uit. Het slechte weer in de laatste uren kan daarbij een rol hebben gespeeld, het positieve opkomstnieuws gedurende de dag heeft mogelijk impact gehad en ook moeten we vaststellen welke invloed er van het ‘stemmen op een willekeurig stembureau’ is uitgegaan.